گرفته شود ، بدون آنكه در اطراف اين مطلب توضيحى داده شود . ولى ما مىتوانيم در اينجا بيان خاصى ذكر كنيم از اين قرار : در رباى توليدى نوعى همكارى سرمايه و كارگر است بر خلاف تجارت كه با سرمايه شخصى باشد و بر خلاف اجاره كارى كه براساس شركت سرمايه و كار براى توليد نيست ، بلكه براساس انتفاع شخصى از اثر سرمايه ديگرى است . از اين جهت رباى توليدى نظير مضاربه و نظير كارخانه دارى براساس مزد دادن است . در توليد ، هم سرمايه دخيل است و هم كار ، احياناً طبيعت و كار سبب توليد مىشود مثل كشاورزى . آيا كار بايد در خدمت سرمايه باشد يا سرمايه در خدمت كار و يا هيچكدام ؟ : در شركت سرمايه و كار بايد ببينيم كه سرمايه بايد در خدمت كار باشد يا كار بايد در خدمت سرمايه باشد يا هيچكدام نبايد در خدمت ديگرى باشد . مىتوان گفت در مضاربه هيچ كدام در خدمت ديگرى نيست و در استخدام براى توليد ، كار در خدمت سرمايه است و در ربا سرمايه در خدمت كار است . به اين بيان ابتدائاً به نظر مىرسد كه رباى توليدى كه امروز رايج است خصوصاً با در نظر گرفتن اينكه بهره از حد معينى تجاوز نكند ، نه تنها مشروع است بلكه بر مضاربه و بر مزد ترجيح دارد زيرا ربا به منزله مزد دادن به سرمايه است ، كار سرمايه را در خدمت خود گرفته است . آيا در رباى توليدى سرمايه در خدمت كار است ؟ : ولى اين بيان درست نيست بلكه قضيه كاملًا برعكس است زيرا در اينكه در مضاربه سرمايه ، كارگر را استخدام نكرده بلكه كارگر ، سرمايه را آلت و ابزارى براى كار خود قرار داده و [ اين ] دو تا دوش به دوش يكديگرند بحثى نيست ، ولى در مزد كارگر اگر عادلانه باشد كارگر مزد خود را روز به روز گرفته بدون آنكه مسئول پيشرفت يا فروش يا ورشكست سرمايه باشد ولى اين مزد را در مقابل كارى كه انجام داده گرفته است . اگر كار نكند ولو به اينكه كار نباشد كه بكند نمىتواند مزد بگيرد ( و اگر تحميل شود بر سرمايه دار كه به هر حال مزد بدهد به كارگر ، تسلط كار بر سرمايه را تقويت مىكند ) و اگر در بين ، از كار كردن بيفتد به اينكه دست و پايش بشكند يا بميرد باز هم